In 1955, tien jaar na de Tweede Wereldoorlog en aan het begin van de Koude Oorlog, opende in het New Yorkse Museum of Modern Art de fototentoonstelling The family of man. Aan de hand van 503 beelden uit 68 landen wilde de tentoonstelling “de universele elementen en emoties van het mens-zijn” laten zien.

Opgevat als een groot foto-essay, werd de tentoonstelling ingedeeld in thema's als geboorte, dood, familie, werk en oorlog. De focus lag, kenmerkend voor de humanistische fotografie van die tijd, op de gewone mens. Zo wilde curator Edward Steichen aantonen dat alle mensen in essentie gelijk waren - “zo gelijk, zo onverbiddelijk gelijk”, aldus dichter Carl Sandburg in het bijbehorende boek.

De tentoonstelling werd gemengd onthaald. De Franse filosoof en criticus Roland Barthes had het over “de ambigue mythe van de menselijke 'gemeenschap'”: de mens wordt geboren, werkt, lacht en sterft overal op dezelfde manier. Uiteraard zijn er universele feiten, stelde Barthes, maar als je die uit hun historische context haalt, valt er niets meer over te zeggen.

De Amerikaanse kunstcriticus Hilton Kramer vond dat de tentoonstelling haar eigen vraag - bestaat er zoiets als een universele ervaring? - juist ontweek. Door bijvoorbeeld twee families - mensen van kleur uit Beetsjoeanaland (nu Botswana) en witte boeren uit Amerika - zomaar naast elkaar te plaatsen, toonde Steichen volgens Kramer aan dat “de wezenlijke eenheid van de mensheid voortdurend wordt tegengewerkt door de weerbarstige details van ons werkelijke bestaan”.

Zeker wanneer de beelden politiek geladen waren, viel het idee van menselijke verwantschap uit elkaar, vond Kramer. Net omdat die foto's zo actueel en specifiek waren, vielen ze niet te veralgemenen. De diepste verbinding die tussen al die uiteenlopende mensen bestond, was volgens Kramer juist hun politieke band - een huiveringwekkend feit vond hij dat.

Oppervlakkige herkenning

Kramers kritiek indachtig, hoopte ik dat het nieuwe Fenixmuseum in Rotterdam, dat zich voor zijn fototentoonstelling over migratie liet inspireren door The family of man, een meer genuanceerde aanpak zou hanteren. Dat bleek ijdele hoop. Alle goede intenties uit de inleidende teksten ten spijt, loopt The family of migrants haar voorganger blindelings achterna.

In 193 foto's van 136 fotografen uit 55 landen wil The family of migrants verhalen vertellen over mensen in beweging. Mensen op zoek naar veiligheid of een beter leven. Mensen die kansen najagen of moeten vluchten. De foto's “gaan over universele thema's, zoals afscheid, verdriet, familie, geluk, heimwee en hoop”. Maar migratie gaat over veel meer dan die thema's. Ze gaat over macht, ongelijkheid, grenzen, beleid. Als er één kwestie is die altijd politiek is gebleven - en het voorbije decennium meer dan ooit - dan is het migratie.

Empathie is een begrip dat vaak terugkomt in de teksten bij The family of migrants. Maar in plaats van empathie, oogsten de foto's in deze vorm niet meer dan oppervlakkige herkenning. Door alles op een hoop te gooien, gaat de specifieke urgentie van elk beeld verloren. We zien mensen vertrekken, reizen en aankomen, alleen of in een massa, in goede en minder goede omstandigheden. We zien volgeladen bootjes, treinen, trucks. Bij foto's die verwijzen naar de vluchtelingencrisis uit 2015, of naar de oorlog in Oekraïne, prikt het. Maar gauw genoeg neemt het visuele vergelijken weer de bovenhand. Zowel in Oekraïne in 2022 als in Duitsland in 1945 moesten mensen een ingestorte brug oversteken. Maar wat leer je daaruit? Dat de geschiedenis zich in beelden herhaalt?

De bijschriften bij de beelden zijn erg beknopt, wat de historische accuraatheid niet altijd ten goede komt. Neem de foto van Russell Lee van een leuk Japans-Amerikaanse jongetje in het gras, met een half opgegeten koekje in zijn hand. Het is 1942 en “de Amerikaanse overheid vreest voor een aanval van Japan op de kust van Californië. De overheid dwingt Japanse Amerikanen daarom in grote groepen de kustgebieden te verlaten.” Wat ontbreekt, is dat die mensen, veelal Amerikaanse staatsburgers, als een veiligheidsrisico werden gezien en vastgezet werden in interneringskampen. Vreemd dat zulke essentiële context zomaar wordt weggelaten.

Complexiteit is nochtans rijkdom, schrijft Joumana El Zein Khoury, directeur van World Press Photo. Toch kiest The family of migrants voor een strategie die leidt tot banalisering en romantisering. Zo wordt emotie belangrijker dan begrijpen, en hoeven we bepaalde migratierealiteiten niet onder ogen te zien. Dan kom je onvermijdelijk uit bij Susan Sontag en Regarding the pain of others (Kijken naar de pijn van anderen) (2003): “Zolang we medeleven voelen, kunnen we onszelf wijsmaken dat we geen deel uitmaken van wat dit lijden heeft veroorzaakt.”

Geïnspireerd door de beroemde tentoonstelling 'The Family of Man' (1955) heeft het gloednieuwe Rotterdamse Museum Fenix bij haar opening het lijvige boek ‘The Family of Migrants’ uitgegeven. De publicatie bevat bijna 200 foto’s van mensen die hun thuisland hebben verlaten om elders een nieuw bestaan op te bouwen. De meesten zijn gevlucht vanwege een oorlogssituatie, armoede of politieke onderdrukking. De vroegste foto’s van migranten dateren uit 1905-’07 van de Amerikaanse fotografen Lewis Hine en Alfred Stieglitz. De meest recente is die van voetballende Syrische jongetjes uit 2025 kort na de val van het Assad regime. Beeldmateriaal uit de 19e eeuw is om onduidelijke redenen weggelaten. De foto’s zijn onverdeeld in ‘Vertrek’, ‘Reis’ en ‘Aankomst’. De human interest fotografen van het Magnum collectief zijn sterk vertegenwoordigd. Enkele namen: Robert Capa, Leonard Freed en Christina de Middel. De foto’s krijgen veel ruimte en worden afgewisseld met negen korte teksten van auteurs waarvan de meesten zelf ooit migrant waren. Het Nederlandstalige hardcover boek is fraai gedrukt.