Het kleine paradijs is het jeugdliteraire debuut van Jef Aerts. Hoofdpersonage Lilita verhaalt hoe ze opgroeide als een ‘geheim’, wat ze linkt aan de ontstaansgeschiedenis van Barnstad. Het levert een rijke, gelaagde geschiedenis op, over Lilita’s vader die een levensboom plant, en een ‘klein paradijs’ ontwerpt voor zichzelf en zijn geliefde. Wanneer hij de vrijheidsdrang van zijn echtgenote tracht in te perken, verlaat zij Barnstad en worden de stadspoorten gesloten. Lilita’s moeder trekt zich terug in de natuur, waar Lilita het levenslicht ziet. De discrepantie tussen natuur en cultuur getuigt van een zuivere, poëtische expressie.
Lilita identificeert zich met de oorspronkelijke bewoners en vertoont dierlijke eigenschappen. Op haar twaalfde reist ze op de rug van een reuzenschildpad naar het kleine paradijs. Hoewel Aerts fantastische elementen in zijn verhaal integreert, maakt hij zijn relaas perfect geloofwaardig door een sterke psychologische uitdieping. 
Lilita wordt geconfronteerd met mensonwaardige omstandigheden. Zo bekritiseert de auteur impliciet de schaduwzijden van onze maatschappij. Uiteindelijk bereikt Lilita Barnstad; de confrontatie met deze besloten maatschappij en de keerzijden van het stadsleven betekent een cultuurshock, wat ook op taalniveau weergegeven wordt. Lilita’s gevoel van ontheemding is tot in de kleinste finesses voelbaar. Aerts beheerst een waaier aan uiteenlopende registers; van uitbundig, expressief proza tot ingetogen beschouwingen en levensechte dialogen. Dit maakt Het kleine paradijs interessant voor jongeren én volwassenen.
Lilita ontdekt (ongewild) diverse facetten van haar vaders persoonlijkheid. Hoewel lang niet alles haar bevalt, luistert ze vol overgave naar de jeugdherinneringen. Ook de eerste ontmoeting met Adem en Speer, de bijdehante zoontjes uit haar vaders tweede huwelijk, verloopt niet van een leien dakje. Adem komt lijnrecht tegenover zijn broer Speer te staan, wat reminiscenties oproept aan de broedertwist tussen Kaïn en Abel. Vanaf de allereerste bladzijden doorspekt Aerts zijn relaas met oude verhalen. Het kleine paradijs laat zich als eigenzinnig paradijsverhaal lezen, maar het enkelvoudig een ‘modern sprookje’ of ‘allegorie’ noemen, zou afbreuk doen aan dit rijke verhaal, dat uiteenlopende thema’s aansnijdt. Zelfs de benadering van klassieke issues als verdraagzaamheid, afscheid nemen, heimwee en dromen, levert verrassend proza op.
Adem en Lilita ontdekken nog meer barsten in de paradijselijke samenleving. Een ontsnappingspoging mislukt, maar brengt Lilita in haar vaders kantoor. Diens onwrikbare geloof in zijn schepping begint te wankelen door het contact met zijn dochter. Het optreden van Lilita’s opgedoken moeder fnuikt echter de natuurlijke ontwikkeling van het verhaal en ook de verhaallijn rond de ontsnapte Adem komt op een zijspoor. Dat Lilita haar vaders paradijselijke omgeving in vraag stelt, en de beschermende barrière van de muur wil doorbreken, is voorspelbaar en had een diepgaandere uitwerking verdiend. Aerts zorgt wel voor een filosofisch geladen einde, dat beklijft en aan het denken zet.
Een puntgaaf geheel is het niet, het lijkt alsof Aerts de verschillende verhaallijnen gaandeweg uit het oog verloor. Maar verder niets dan lof voor Het kleine paradijs, dat alles in zich heeft om een moderne klassieker te worden.
 
(Dit is een abstract van een artikel van Jürgen Peeters. De volledige tekst is verschenen in De Leeswelp 7 2012.)
[Jürgen Peeters]

Lilita’s vader is de schepper van Barnstad. Hij heeft het opgebouwd tot een waar paradijs, waar iedereen rijk en gelukkig is. Als Lilita’s moeder zwanger is, ontvlucht ze de stad, waarna haar man een torenhoge muur om de stad bouwt, zodat niemand er nog in of uit kan. Lilita groeit op in het Suikerbos, opgevoed door haar moeder en de dieren die er leven. Als ze twaalf is, gaat ze op zoek naar haar vader en weet met hulp van een schildpad de stad binnen te komen. Maar wil haar vader haar wel leren kennen? Hij heeft inmiddels een nieuwe vrouw en twee zonen. Lilita sluit vriendschap met haar broertje en ontdekt algauw dat het leven binnen de stadsmuren niet zo volmaakt is als het lijkt. Een spannend en klassiek verteld avonturenverhaal. De wereld die de auteur schetst, is zowel sprookjesachtig (sprekende dieren, levensboom) als hedendaags, een combinatie die niet altijd overtuigt, maar wel verrassend werkt. Het beeldende taalgebruik geeft het verhaal extra sfeer. Met een zinderend slot, waarin het goede vanzelfsprekend overwint, zoals een sprookje betaamt. Dit is de eerste jeugdroman van de auteur, die eerder wel gedichten voor kinderen publiceerde, evenals diverse gedichtenbundels, romans en theaterteksten voor volwassenen. Vanaf ca. 10 jaar.

Twaalf jaar lang was ik een geheim. Niemand wist dat ik bestond. Dat wil zeggen: bijna niemand. Lilita leefde al die tijd alleen met haar moeder in een boomhut, ver weg van de bewoonde wereld. Haar vader, die ze nooit gezien heeft, is de eerste man en de stichter van Barnstad, haar moeder was de eerste vrouw. In Barnstad staat een boom, een wilg, gegroeid uit de stek die vader meebracht uit zijn geboorteland. Vader wilde zich settelen, maar moeder was een zwerfster. Vader hield zielsveel van haar en probeerde haar aan zich te binden door een klein paradijs te bouwen. Zijn liefde was echter verstikkend - ze waren uit verschillende klompen klei gekneed - en moeder zwierf steeds verder weg. Om haar bij zich te houden bouwde vader een enorm hoge muur rondom Barnstad. Maar vrijheidsdrang is sterk en moeder ontsnapte. Ze rende ver weg tot in het Suikerbos en het is daar dat Lilita werd geboren en leefde. Maar hoe ouder Lilita werd, hoe meer vragen ze zich ging stellen. Zoveel zelfs dat haar hoofd er te klein voor werd en ze een gewei kreeg om de gedachten een plaats te geven. Als het gewei onhoudbaar wordt, besluit ze naar Barnstad te gaan om de man die haar vader is te ontmoeten. Dankzij een sprekende schildpad kan ze binnendringen in de oninneembare vesting: geen mens kan Barnstad in of uit. De luxe in Barnstad is overweldigend en steekt schril af tegen de armoede aan de andere kant van de muur. Lilita's vader is een tiran geworden. De wilg, levensboom genoemd, vertelt Lilita in haar dromen de levensgeschiedenis van haar vader. Hoe meer ze over de man weet, hoe kleiner het gewei wordt, tot het tenslotte helemaal weg is. Dan besluit ze hem te ontmoeten maar daarvoor krijgt ze de hulp van haar jongste halfbroertje, Adem. De oudste, Speer, is een etter en werkt de andere twee tegen. Adem wil weten wat er aan de andere kant van de muur is. Lilita helpt hem om door een raampje in de poort te kijken. De kleine jongen is ontsteld door de ellende die hij daar ziet. Hij wil naar de andere kant. Ondertussen observeert Lilita haar vader; ze merkt dat hij verschrikkelijk woest kan worden. Het eerste contact komt op een niet zo geschikt moment maar Lilita ontwapent haar vader met haar directheid: Heb jij wel eens van mij gedroomd? en ze noemt hem 'Vader'. Veel woorden zijn er niet nodig. Het ijs is gebroken want: Er is iets tussen vaders en dochters wat geen woorden nodig heeft.(p.103) Hij gebiedt haar om nooit over haar moeder te praten en om zich te verstoppen voor de wachters. Ze maken een nieuwe afspraak vier uur later, maar: Vier uur wachten is een eeuwigheid als je voor het eerst een afspraak hebt met je vader. (p.105) Lilita vindt het knap moeilijk om familie te hebben.
Dan komt alles in een stroomversnelling terecht. De reuzenschildpad helpt Adem naar de andere kant. En wat nog nooit eerder gebeurde: er worden ratten en zelfs een slang gesignaleerd binnen Barnstad. Dat wijst op een doorgang onder de muur. Plots duikt ook Lilita's moeder op. De bewakers willen haar vatten maar ze kruipt vliegensvlug in de levensboom. Vader verhindert dat de boom wordt omgehakt. Dan volgt er een mooi beeld: Als twee mensen die elkaar ooit liefhadden elkaar terugzien, ontstaat er een kortsluiting....Daar waren ze eindelijk weer bij elkaar: mijn moeder en mijn vader. Twee soorten klei die elkaar bijna deden barsten. En toch waren ze in één ding volkomen gelijk: ze waren mijn ouders, allebei... Die ene seconde had ik tegelijk een vader en een moeder. Ook Barnstad verandert nu de poorten geopend worden en hoe het verder zal gaan met vader en zijn tweede vrouw dat blijft een vraagteken.
Dit boek is als een sprookje en toch ook heel realistisch. Het gaat over liefhebben, vrijlaten, loslaten, elkaar zoeken, afstoten, terugvinden. Over ouderliefde, over vader-dochterrelatie, over dictatuur en vrijheidsdrang, over armoede en rijkdom. Volwassenen zullen er veel meer uithalen dan kinderen. Zo bijvoorbeeld de vraag van moeder aan de Eva, de tweede vrouw: Hoe doet hij het?
De auteur schildert met woorden; het is echt een visueel verhaal. Hij heeft ook een sterk poëtisch taalgebruik, zoals uit enkele citaten mag blijken. Echt een heel mooi boek met een aantrekkelijke kaft.